Ten paragraf dotyczy narodu. Zobacz także: Judaizm.
Żydzi
Albert Einstein, Majmonides, Golda Meir, Emma Lazarus.
Liczebność ogółem
13,3 mln (2008)
Regiony zamieszkania
Izrael:
5 540 000
Stany Zjednoczone:
5 300 000
Francja:
490 000
Kanada:
375 000
Wielka Brytania:
295 000
Rosja:
215 000
Argentyna:
183 000
Niemcy:
120 000
Australia:
107 000
Republika Południowej Afryki:
106 000
Ukraina:
103 591-500 000
Węgry:
>100 000
Brazylia:
96 000
Meksyk:
40 000-50 000
Białoruś:
45 000
Belgia:
32 000
Turcja:
18 000 do 30 000
Holandia:
18 000 do 30 000
Włochy:
30 000
Chile:
21 000
Iran:
11 000-35 000
Etiopia:
>22 000
Azerbejdżan:
20 000
Urugwaj:
20 000
Hiszpania:
12 000
Polska:
>12 000
Język
hebrajski, jidysz, ladino i inne
Religie
głównie judaizm
Pokrewne grupy etniczne
Arabowie i inne ludy semickie
Żydzi, (dosł. ‘chwalcy /Ojciec niebieski/’ albo ‘czciciele /Bóstwo/’ z hebr. Jehudim, יהודים, jid. Jidn, ייִדן, ladino ג׳ודיוס Djudios) – naród wywodzący się od plemion semickich, zamieszkujących Palestynę, określanych w charakterze Hebrajczycy czy też Izraelici, posługujący się oryginalnie językiem hebrajskim.
Pierwotnie wchodzili oni niechybnie w zestaw grupy Habiru, którą w II tysiącleciu p.n.e. tworzyły ludy przybyłe do Syropalestyny z obszarów Mezopotamii. Uważa się, że nauka zawodu Hebrajczycy pochodzi właśnie od nazwy Habiru. Podstawą tożsamości narodu żydowskiego była wiara narodowa - mozaizm natomiast cywilizacja żydowska.
Żydzi zamieszkujący Państwo Izrael są nazywani Izraelczykami.
Spis treści
//
Określenie Żyd, Żydzi pochodzi od słów Juda, Judejczyk - imienia jednego z 12. synów biblijnego patriarchy Jakuba a późniejszej nazwy jednego z 12. pokoleń Izraela. Plemiona Judy i Symeona zaludniony w południowej części Palestyny, dokąd podobnie znajdowała się Jerozolima, późniejsza miasto stołeczne całego Izraela a z kolei, po podziale państwa Salomona, Królestwa Judy. Judejczycy uważali się za w wyższym stopniu godnych potomków Izraela, albowiem posiadali starożytną stolicę Dawida, świątynię Ojciec niebieski zaś w większym stopniu aniżeli ich pobratymcy z północy zachowywali kodeks prawa mojżeszowego. Poniżej schyłek VIII wieku p.n.e. północne Królestwo Izraela zostało rozbite przez Asyryjczyków, którzy i uprowadzili ludzie hebrajską sprowadzając na jej obszar inne narody. W tamtym czasie Judejczycy stali się jedynym pokoleniem Izraela zamieszkującym tereny Ziemi Obiecanej i jedynymi Izraelitami, którzy posiadali własne państwo. Od tego momentu pozostałe pokolenia Izraela znajdujące się w diasporze są w tej chwili nieczęsto wspominane przez Dyrektor Wola, natomiast przydawka Judejczyk zaczyna być tożsame ze słowem Izraelita, Hebrajczyk. Również w VIII wieku poprzednio Chrystusem w annałach Tiglatpilesara III pojawiają się najstarsze wzmianki o Judzie i rządzących przed królach. O królestwie Judy mówią plus dokumenty Sanheriba, Asarhaddona, Assurbanipala zaś Nabuchodonozora II.
Pod kres VII wieku p.n.e. Nabuchodonozor II rozpoczął przesiedlenia ludności judejskiej na tereny Babilonu, a w roku 587 p.n.e. został skazany do zburzenia Jerozolimy, świątyni i porwanie pozostałych Judejczyków. To właśnie w okresie niewoli babilońskiej nauka zawodu Judejczyk, Żyd stał się tożsamym ze słowem Izraelita, Hebrajczyk, racja że mianem Żydów zaczęto definiować wszystkie 12 pokoleń, a nie przed chwilą samych Judejczyków. Tendencja ów wolno dostrzec w Starym Testamencie, dokąd słowa Judejczyk i Judejczycy zastępują słowa Izraelici w księgach spisanych po upadku Królestwa Judy. Termin jehudi יהודי (Judejczyk = Żyd) występuje okazjonalnie coraz nim niewolą babilońską (2 Królewska 16:6, 25:25, Jeremiasza 32:12, 34:9, 36:14.21.23 38:19), tymczasem w księgach Nehemiasza i Estery pojawia się aż 61 plagi, kilkakrotnie używa go Jeremiasz po upadku Jerozolimy, wieszcz Zachariasz posługuje się poprzednio określając Izraelitę (8:23). Termin jehudai יהודאי (Judejczycy = Żydzi) pojawia się nie wcześniej w księdze Daniela (3:8.12) i jest w szeregu przypadków użyte w księdze Ezdrasza (4:12.23, 5:1.5, 6:7.8.14).
W Nowym Testamencie wszyscy Izraelici często określani są mianem Judejczyków (Żydów), nie zważając na że wielu nie pochodziło z plemienia Judy. Szerzyciel Paweł pochodzący z pokolenia Beniamina (Filipian 3:5) nazywał siebie Judejczykiem, alias Żydem (Historia Apost. 21:39, 22:3; Galacjan 2:15), co wskazuje na wydarzenie, że natychmiast w I wieku n.e. termin Judejczyk było przez samych Izraelitów używane w charakterze określnik Hebrajczyka.
Wszystkie imiona, które biblijny Jakub-Izrael nadawał swoim 12. synom, posiadały duchowe sygnowanie, co dotyczy dodatkowo imienia J(eh)uda. Z języka hebrajskiego tłumaczy się je w charakterze chwała, wychwalony, wysławiony (w odniesieniu do Boga Pan stworzenia). Żyd (Judejczyk) oznacza wtedy czciciela ewentualnie chwalcę Boga Pan stworzenia i takie przekonywanie imienia potwierdza przedstawienie z księgi Rodzaju 29:35.
Najstarsze historia Żydów
Zobacz więcej w osobnym artykule: Starożytny Izrael.
Najstarszą historię Żydów przedstawia Pismo Święte, która określa ich w charakterze naród wybrany przez Boga Dobry pasterz. Żydzi mieli dać początek od Abrahama, kto dookoła 1800 r. p.n.e. przywędrował z Ur w Mezopotamii do ziemi Kanaan (dzisiaj Palestyna natomiast państwo Izrael). W toku trójpokoleniowego pobytu w Kanaanie Żydzi zaczęli posługiwać się językiem starokananejskim (będącym punktem wyjścia do języka hebrajskiego), choć w/g Biblii byli z początku Aramejczykami. W późniejszym okresie Żydzi przebywali w Egipcie do 1200 p.n.e., jak poniżej wodzą Mojżesza powrócili podzieleni na 12 plemion do ziemi Kanaan w charakterze Ziemi Obiecanej przez Boga. Dookoła 1050 p.n.e. zjednoczeni przez króla Saula pokonali plemiona filistyńskie. Za panowania królów Dawida i Salomona królestwo przeżywało kwitnięcie dobrze wychowany i oszczędny, stając się lokalnym mocarstwem. Król Dawid zdobył Jerozolimę i ustanowił ją stolicą królestwa (rok kalendarzowy 1003 p.n.e.).
Po śmierci Salomona doszło do podziału państwa na dwoje królestwa: Judę ze stolicą w Jerozolimie i Izrael ze stolicą w Samarii. Królestwa te prowadziły ze sobą nieustanne wojny przez dwieście lat, aż do podbicia Izraela przez Asyrię. W VI w. p.n.e. Judę zdobył Babilon, a Żydzi zostali uprowadzeni w tzw. niewolę babilońską. To faktyczny stan rzeczy zapoczątkowało dyspersja - żydowską diasporę. Do Judei wróciła gdyż przed chwilą niewielka część wysiedlonych Żydów, i to wówczas za króla Persji Cyrusa II Wielkiego. Końcówka pozostała ponad Eufratem, tworząc pięknie prosperującą społeczność.
Wielu uczonych uważa, że miano Hebrajczycy pochodzi od terminu Habiru, starożytnego określenia wędrownych plemion semickich przybyłych do Palestyny spoza Eufratu, którzy za czasów Amenhotepa IV spustoszyli miasta-państwa Kanaanu. Najstarszą inskrypcją wymieniającą Izrael wśród narodów Kanaanu jest Stela Merneptaha z XIII wieku p.n.e., natomiast zupa wzmianki o Izraelu w charakterze państwie znajdują się na Steli Meszy z IX wieku p.n.e.
Żydzi w diasporze
Dzieci żydowskie z nauczycielem w Samarkandzie wokół roku 1911, fot. Prokudin-Gorski.
Palestyńska solidarność żydowska przez kolejne stulecia podlegała, wspólnie z całym krajem, władzy cesarstwo perskiego, z kolei Aleksandra Wielkiego, Ptolemeuszów egipskich i w drobny mak syryjskich Seleucydów - aż do powstania Machabeuszy w 167 r. p.n.e., w którego efekcie powstało niezależne królestwo żydowskie. Przez całą drugą połowę pierwszego tysiąclecia p.n.e. rozwijała się umysł narodowo-religijna Żydów w oparciu o religię judaizmu, która została skodyfikowana w tym okresie. Głównym główny punkt religijnym Żydów jest od tego czasu Jerozolima, dokąd stała Świątynia Jerozolimska. Po stu latach królowie żydowscy jak wasale poddali się Rzymianom. W I i II w n.e., po dwóch kolejnych powstaniach żydowskich, Rzymianie zdziesiątkowali populacja żydowską i zlikwidowali niepodległe królestwo. Od tej pory do czasów państwa Izrael przeważająca gros Żydów sęp nie licząc Palestyną.
Ludność żydowska w diasporze w wyniku rozproszenia w różnych warunkach życiowych i w różnym otoczeniu rozpadła się na parę odrębnych grup etniczno-kultowych: Aszkenazyjczyków, Sefardyjczyków, Żydów orientalnych, posługujących się różnymi językami (jidysz, dialekty judeo-romańskie). Mimo rozproszenia, Żydzi zachowali swoją kulturę przez plus minus dubel tysiące lat. Elementem łączącym Żydów rozsianych po całym świecie była ekskluzywistyczna, monoteistyczna wierzenia - mozaizm, którego przykazania obejmowały nie właśnie kwestie wiary, przecież na skroś regulowały wszystkie aspekty życia codziennego. Mozaizm stanowił podstawę świadomości narodowej Żydów i stanowił przedsmak żydowskości - w przypadku Żydów credo dokładnie pokryło się z narodowością.
Diaspora żydowska rozproszyła się po całym znanym wtedy świecie. Kolonie żydowskie powstały w całej Europie, w nieprzyjaznym Rzymianom królestwo perskim, na Kaukazie, w zachodnich Chinach, w Etiopii, w Arabii, w Afryce - zarówno w prowincjach rzymskich, podczas gdy i na jej wschodnim wybrzeżu. Nauki Mahometa wykazują oddziaływanie teologii żydowskiej. Był to również czas żydowskiego prozelityzmu - w największym stopniu znanym jego przykładem jest Kaganat Chazarski. Istniejące od VI do X wieku na stepach między Morzem Czarnym a Morzem Kaspijskim państwo Chazarów, ludu pochodzenia tureckiego, przyjęło mozaizm w charakterze credo państwowe. Niektórzy autorzy, na przypadek Artur Koestler, popierali kontrowersyjną tezę podług której po upadku państwa Chazarów wysiedleńcy chazarscy przybyli do Europy i dali pierwsza zasada Żydom aszkenazyjskim. Nowoczesne badania genetyczne przeczą tej teorii.
Diaspora europejska
W średniowieczu najliczniejsza była diaspora europejska. Pierwszym wielkim ośrodkiem osadnictwa żydowskiego była Andaluzja - muzułmańska Hiszpania (wskutek tego sefardim, hebr. “Hiszpanie”), dokąd predyspozycja na rzecz Żydów do przybycia Almorawidów w 1086 r. były właśnie korzystne, iż często sprawowali najważniejsze funkcje państwowe. Diaspora andaluzyjska uległa rozproszeniu po reszcie Europy i po Bliskim Wschodzie po wypędzeniu Żydów z Hiszpanii i Portugalii w latach 1492-1497. W tamtym czasie największym ośrodkiem osadnictwa żydowskiego w Europie stały się kraje niemieckie (tym samym aszkenazim, hebr. “Rajch”). I w Polsce Żydzi w dużych ilościach osiedlali się od XIII wieku. Zaraz po odkryciu Nowego Świata zaczęło się osadnictwo żydowskie w Ameryce.
W krajach feudalnej Europy chrześcijańskiej Żydzi stanowili odrębną grupę ludności, w istocie inny położenie - rządzili się własnymi prawami, mieli własne sądy, władze samorządowe, przeciętnie cieszyli się ochroną panującego, dlatego że jak “słudzy Skarbu” (servici camerae) zapewniali mu dopływ gotówki z podatków. Żydzi skupiali się w miastach, dokąd osiedlali się w gettach - odrębnych dzielnicach, w szeregu przypadków z własnymi murami i władzami. Powinno się zaakcentować, iż getta stanowiły skupiska dobrowolne i otwarte, równie, podczas gdy skupiska innych grup narodowościowych (np. Ormian).
W diasporze częste były akty wrogości pod Żydów, wyjątkowo w okresach klęsk żywiołowych, za które ich winiono. Przybierały one średnio formę pogromów - ruchawek tłumu, mordującego Żydów i rabującego dzielnice żydowskie. Skądinąd oskarżano Żydów o mordy rytualne (zagadnienie Szymona z Trydentu) i profanacje. Aż do czasów reżimu Hitlera w Europie nie zdarzały się a prześladowania w formie represyjnego ustawodawstwa - bo nie powinno się za takie traktować systemu feudalnego prawa, w którym każda wspólnota ludności (”narodowość”, “kondycja”) miała właściwe na rzecz siebie przywileje i ograniczenia. Wyjątkiem była Federacja rosyjska, dokąd carowie nakładali na Żydów nadal idące ograniczenia i dopuszczali do pogromów. Do XX wieku ogólne ustosunkowanie się chrześcijan do Żydów, których ciągle uważano za “nieprzyjaciół Chrystusa”, było nieprzyjazne, a nieraz wprost wrogie.
W drugiej połowie XIX i XX wieku wśród Żydów europejskich powstały dwa przeciwstawne koncepcje: dążność do asymilacji Żydów w miejscu ich zamieszkania a odrodzenia więzi narodowych i utworzenia własnego państwa (syjonizm). Narastające nastroje antysemickie w Europie zaś wzrastająca moda ruchu syjonistycznego przyczyniły się do zapoczątkowania, a później do emigracji kolejnych grup Żydów do Palestyny.
Diaspory podług wielkości
Stany Zjednoczone są dziś siedzibą pierwszej co do wielkości diaspory żydowskiej; według badań przeprowadzonych w 2005 roku numer Żydów w poszczególnych krajach wynosiła (wielkości przybliżone):
- Stany Zjednoczone: > 6 155 000 (więcej aniżeli w samym Izraelu; powyżej jedna druga nie trzeba do żadnej wspólnoty religijnej)
- Rosja: 800 000
- Francja: 606 561
- Ukraina: 500 000
- Kanada: 394 000
- Argentyna: 300 000
- Wielka Brytania: > 300 000
- Niemcy: > 220 000
- Brazylia: 130 000
- Australia: 120 000
- Republika Południowej Afryki: 106 000
- Belgia: 52 000
- Meksyk: 50 000
- Iran: 40 000
- Holandia: 40 000
- Turcja: 30 000
- Włochy: 45 000
II kampania światowa
Zobacz więcej w osobnym artykule: Holocaust.
Żyd w podeszłym wieku w getcie warszawskim.
W okresie II wojny światowej ówczesna narodowo-socjalistyczna (nazistowska) III Zastęp Niemiecka podjęła masową eksterminację Żydów, zmierzając do ich całkowitego wyniszczenia (”ostateczne wybieg kwestii żydowskiej”, niem. Endlösung der Judenfrage). W (przymusowych tym łącznie) gettach, w niemieckich obozach koncentracyjnych i ośrodkach natychmiastowej zagłady i po prostu na ulicach wymordowano ich ok. 6 mln (holocaust, Szoa). Wydarzenia te nasiliły emigrację żydowską do Palestyny.
Zryw współczesnego Izraela
Zobacz więcej w osobnym artykule: Relacja Izraela.
W latach 1945-1948 w brytyjskiej wtedy Palestynie doszło do wojny domowej między Żydami z jednej a Brytyjczykami i Arabami z drugiej okolica. Po wycofaniu się Brytyjczyków (wymuszonego między innymi przez terroryzm bojówek żydowskich) i utworzeniu państwa Izrael konflikt zbrojny przekształciła się w regularną wojnę między armią izraelską i armiami arabskich państw ościennych. Kampania ta zakończyła się izraelskim zwycięstwem i ukształtowaniem państwa Izrael w granicach, które ogół międzynarodowa uznaje do współcześnie. Po 1967 poniżej kontrolą Izraela znajdują się ponadto Jerozolima Wschodnia, Okcydentalny Brzeżek i Pas Gazy.
Obecnie Izrael zamieszkuje powyżej 5,5 mln Żydów z żyjących na świecie dookoła 17 mln.
Przypisy
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10
Zobacz też
Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Żydzi
- Aszkenazyjczycy
- Sefardyjczycy
- Mizrachijczycy
- Ludy semickie
- Habiru
- Antysemityzm
- Języki żydowskie
- Historia Żydów w Polsce
- Izrael
- Światowy Zjazd Żydowski
- Judaizm
Linki zewnętrzne
- Grupa dyskusyjna Pozorny Izrael (WIL)
- Forum Żydów Polskich
- www.izrael.badacz.org
- The 614th Commandment Society. Religia mojżeszowa: informacje, artykuły, eseje, pytania, odpowiedzi
- www.joo.eu - Pagina Poświęcona życiu Żydów w Polsce - wydarzenia, prasówka, Pamiętnik internetowy Rabina
.svg){kind=link}
